Kenniscentrum The Silver Mountain

Lees hier onze columns over de financiële wereld, nieuwsberichten en tips bij het kopen van goud en zilver.

navbar-banner

Negatieve rentes en de gevolgen daarvan

23-07-2016 Gerard

In eerdere blogs werd uitgelicht waarom de prijs van edelmetaal zo afhankelijk is van de reële rente. Reële rente is “rente min inflatie”. Daarbij kijkt men vooral naar de 10 years US treasury en voor de eurozone naar de Duitse 10 jaars bund. Prijs goud en zilver stijgt vooral hard indien de reële rente negatief is, of, beter nog, de toekomstverwachting hiervan negatief is. Het momentum doet er niet toe. Prijzen van alles wordt gedreven door toekomstverwachting. Logisch natuurlijk, want beleggen is ook toekomstverwachting. Maar wat is nu de toekomstverwachting van reële rente (en daarmee de prijs van goud en zilver)? Op deze rente gaan we nu weer een stapje verder dan in mijn vorige blog.

Onderstaande grafiek is waarschijnlijk de meest belangrijkste grafiek aller tijden. Die hoort in iedere beleggerskop midden op de display te staan. Dag en nacht. Daarom heb ik deze al vaak gebruikt in mijn eerdere blogs.

long-term-interest-rates-us

Hierin zie je duidelijk 2 cycli: 1900-1949 en 1949-2020. We zien in die cycli eerst rente van heel laag alleen maar omhoog klimmen, daarna kan het alleen maar omlaag. We zien hierin ook twee eerdere cycli, maar die laten we buiten beschouwing. De 4e cyclus (1949-2020) is een exacte afspiegeling van de 3e (1900-1949), alleen heel veel sterker en hoger opgeblazen. Elke cyclus eindigt in een totale reset, waarna de nieuwe cyclus begint met een wederopbouw. Tussen 1945 en 1947 werden bijna alle valuta’s in de wereld afgeschaft, waarna er een nieuwe valuta werd ingevoerd. In Nederland kennen we het tientje van Lieftinck. Het doel hiervan was het saneren van alle overheidsschulden wereldwijd. Zonder schulden is het immers gemakkelijk opnieuw beginnen en opbouwen. Pas daarna kan de rente weer omhoog. In een blog van jaren geleden schreef ik eens dat de rente op bijna nul stond en dit waarschijnlijk het absolute dieptepunt zou zijn. Blijkt nu dus niet zo te zijn. Kijk maar eens naar onderstaande grafiek:

negatieve_rentes

Deze grafiek geeft een mandje van overheidsschulden weer van vele landen. Het gedeelte van negatieve rentes is sterk groeiende, inmiddels al meer dan 30% van de totale schulden (13 triljoen!). Was het vorig jaar nog alleen maar op kort geld (geldmarkt), inmiddels staat het al negatief op de 20 jaars obligaties (kapitaalmarkt). De Duitse 10 jaars bund staat nu sinds kort ook onder nul procent. De Zwitserse 10 jaarsrente staat nu op -0,55% (!!). Dit bij een inflatie van nu 0% (YoY) eurozone. Daarbij zet de trend gewoon door. Toch kan dit geen stand houden. Deze ontwikkeling heeft gruwelijke gevolgen voor onze economie en welvaart. Opnieuw stel ik mij de vraag, kunnen we nog lager? Of is dit nu echt het dieptepunt? Het grote voordeel van negatieve rente is dat we hiermee onbeperkt schulden kunnen gaan maken. Je krijgt immers geld betaald als je gaat lenen. Vroeger bracht beleggen rente op, nu in deze tijd brengt lenen geld op. Op deze manier wordt de schuldencrisis, die al sinds 2008 gaande is, nu opgelost. En eigenlijk niet alleen bij de overheid. We zagen al een gevaarlijke trend bij multinationals. Deze gingen tegen extreem lage rentes geld lenen om eigen aandelen in te kopen. Hierop levert het dividend van die aandelen méér op dan de rentelast groot is. Verdeeld over minder uitstaande aandelen, stijgt daarmee de waarde per aandeel ook nog eens. Ook deze trend zet zich door. Vandaar ook dat je bij multinational aandelen ook een steeds hoger dividend ziet ondanks dat de bedrijfswinsten onder druk staan.

Waarom kan de rente niet meer omhoog?

En dan nu de hamvraag, “wat is de toekomstverwachting van reële rente?”. Ik durf met 100% zekerheid te stellen die die onmogelijk omhoog kan. En wel om meerdere redenen. Ten eerste is de schuldenberg veel te hoog. Als hier een fatsoenlijke rente op betaald zou worden, zijn bijna alle overheden in één klap niet meer solvabel. Kortom, de rentelast zou dan niet meer op te brengen zijn op zulke hoge schulden. Ten tweede, doordat hoge schulden heel deflationair werkt, hebben we nu geen inflatie meer. Het hele systeem is immers gebaseerd op dat inflatie de schulden op termijn doet verdampen. Ten derde, de schulden lopen steeds harder op waardoor reden 1 en reden 2 worden versterkt. Dit alsmaar “versterken” moet je zien als een neerwaartse spiraal waaruit je niet meer kunt ontsnappen zonder een totaal faillissement. Dát is de reden dat op het einde van de hierboven beschreven rentecyclus nooit en te nimmer de rente kan gaan stijgen (=lente) zonder totale reset van de valuta’s. Dit gaat onherroepelijk komen. Ook hier durf ik alweer een gewaagde uitspraak op te doen, “dit gebeurt met 100% zekerheid”. Alleen, niemand weet “hoe” en “wanneer”.

Kan rente dan nog verder omlaag?

Alweer een grote hamvraag. Niemand die dit weet. Voorlopig zakken rentes steeds verder onder nul. Bovendien ook voor steeds langere looptijden tot aan de 30 jaars aan toe op dit moment. Pensioenfondsen, verzekeringsmaatschappijen, banken, en enkele andere institutionele beleggers betalen al negatieve rentes op hun beleggingen. Dit kun je niet vol blijven houden en faillissementen zijn op langere termijn onvermijdelijk. Particulieren zitten met hun spaargeld al ver onder nul. 0,4% rente op spaarrekeningen min 1,2% rendementsheffing is nu al -0,8% in het rood. Cash geld onder het matras en buiten de fiscus levert dus 0,8% rendement op. Dus als de rente nog verder zakt, zal er onvermijdelijk een punt komen waarop men cash geld zal moeten gaan afschaffen. Dit zal extreme gevolgen gaan hebben op fysiek goud en zilver. De economie van zwart geld en crimineel geld zal toch door blijven draaien, hoe dan ook. Dit zal de prijs van edelmetaal opdrijven naar ongekende hoogtes. Waarschijnlijk is dit nu al aan de gang. Denk er nogmaals om, het komt altijd eerder dan dat het daadwerkelijk zover is. Dit is dan weer de eerder besproken “toekomst verwachting”. Wacht het moment zelf dus niet af, want dan ben je onherroepelijk te laat. De vraag is hierbij of negatieve rente lang kan blijven bestaan.

Waarom kan negatieve rente niet lang duren?

Vooral banken hebben hiermee geen verdienmodel meer. Je kunt erop wachten dat de eerste grote banken binnenkort al om gaan vallen. Voor Italiaanse banken is zelfs 29 juli een erop of eronder moment. Dat is volgende week al. Bij omvallende banken stopt de totale economie, zoals we al zagen in 2008. Maar toen hadden banken nog wél een verdienmodel met rentes van plus 4% a 6% waarin ruim 2% a 3% reële rente. Dus redden van banken heeft nu geen enkele zin meer. Daarbij kan het ook niet meer, want dan zal er blijvend geld naar toe moeten stromen van de belastingbetalers. Ook pensioenfondsen moeten blijven korten op de pensioenen, waardoor gepensioneerden steeds verder in de armoede gedrukt worden en hierdoor geen bijdrage in de economie meer leveren. Doordat er geen pensioenvooruitzichten meer zijn, gaan mensen steeds meer zelf sparen. Ook dat is slecht voor de economie. Om hiermee maar slechts één van de vele neveneffecten te noemen. Een andere is bijvoorbeeld het opdrijven van vastgoed tot bubbels. Ook dat zien we nu al. Maar zo zijn er vele voorbeelden te noemen die gigantisch fout gaan op de negatieve rentes. Te veel om op te noemen.

Door de negatieve rentes wordt er natuurlijk steeds meer geleend. Die schulden stapelen zich steeds hoger op. Dit komt vrijwel zeker op een punt dat beleggers gaan afhaken en massaal uit die negatieve obligaties stappen. Dit gaat rentes tot grote hoogtes doen opdrijven waardoor de rentelast voor overheden te hoog wordt. Omvallende banken zal wel het ergste zijn wat kan gebeuren. Het gevolg dáárvan is vrijwel zeker een grote crash op de obligatiemarkt met extreem hoge rentes tot gevolg. Toch kan dit nog wel even duren want centrale banken staan continue klaar om de vrijgevallen obligaties op te kopen. Dit doen ze dan ook gretig bij elke oplopende spread in obligaties (spread = verschil in rentes tussen goede en slechte leningen, zoals bijv. Griekenland – Duitsland). De centrale bank van Japan heeft daarmee nu voor 80% (!!) van alle overheidsobligaties in handen. In Europa zagen we die maatregelen al van de ECB om een crash op obligaties op te vangen in 2011 op Griekenland, Spanje en Portugal. Ook de ECB gaat hiermee ook rap naar die 80% van Japan. Dit alles zal deflatie steeds hoger gaan opdrijven. Ook dit is een niet meer te stoppen spiraal naar beneden. Buiten dat is het de vraag of de ECB nog wel solvabel kan zijn. De BoJ is dat in elk geval al lang niet meer en het draait nog steeds door als een zombie. Het kan omdat Japan alle obligaties binnenlands zijn aangekocht. In Europa is dat niet het geval. Dus als buitenlandse instituten de obligaties massaal te koop zetten, krijg je een totale instorting van ongekende omvang.

Daarnaast blaast negatieve rentes een grote bubbel op in vastgoed en aandelen. Die bubbels kunnen gaan knappen bij de eerste omvallende grote banken. Goud en zilver gaan ook bubbels vormen maar loopt nu nog ver achter. Het wachten is op de banken. De eerste trigger.

Om nog duidelijker te maken hoe de rentecyclus is opgebouwd, is in deze grafiek de rentecyclus geplaatst in de Kondratieff jaargetijden. Want rentecyclus is de Kondratieff cyclus. Die jaargetijden met hun eigenschappen kun je opzoeken in mijn eerdere blogs.

kondratieff_cyclus4

 

Op de agenda in dit verhaal staat op 29 juli in ieder geval het “erop of eronder” van de Italiaanse banken. Daarna het Italiaans referendum in oktober over “EXITALY”. Het splinternieuwe woord wat het volgende land dat de EU gaat verlaten aankondigt.

Disclaimer: Dit artikel is niet bedoeld als professioneel beleggingsadvies of als aanbeveling tot het doen van bepaalde beleggingen.

  • Huub

    Ja, voorspellen loont niet, maar de onderbuik kun je niet uitschakelen.

  • Gerard

    Ik twijfel ook wel een beetje aan dat de euro ooit een veilige haven kan worden. Maar zeg nooit nooit. Zeker weten doen we niets.

  • Gerard

    Klopt, dat dacht ik inderdaad. Maar wie had ooit gedacht dat de negatieve rente er daadwerkelijk kwam? Echt helemaal niemand. En nu is de vraag, hoe diep en hoe lang kan negatieve rente gaan? Ook daar weet ik geen zinnig antwoord op. Durf niet te voorspellen. Maar velen zijn het wel met mij eens dat dit niet lang kan aanhouden, zoals ik al uitvoerig in mijn vorige blog uitlegde.

  • Huub

    @vrijheid,
    Inmiddels is er weer een nieuw Slotfase artikel. Kunnen m.i. niet tippen aan die van Gerard, maar alla :-)
    Wellicht het beste om onderstaande interessante posting daar naar over te kopiëren.

  • vrijheid

    Ik denk dat Europa kijkt hoe doen die jappen het, nou die doen het zo…..
    Wanner zullen bij ons de helikopter gaan vliegen?
    Zoals Nadja al zei het gaat allemaal langer door dan we denken, de situatie daar is een hele lange tijd bijzonder en het gaat gewoon nog steeds door.
    Degene die telt bepaald de uitkomst….

    Japan presenteert enorm stimuleringspakket

    10:30 2-8-2016
    TOKIO (AFN/RTR/BLOOMBERG) – De Japanse regering heeft dinsdag het groene licht gegeven voor een breed pakket steunmaatregelen met een omvang van 13,5 biljoen yen (ruim 118 miljard euro) om onder meer de zwakke economische groei aan te jagen. Het geld zal bijvoorbeeld worden gebruikt om mensen met lage inkomens bij te staan en om grote infrastructurele projecten te financieren.

    Japan presenteert enorm stimuleringspakket Vorige week kondigde de Japanse premier Shinzo Abe al een stimuleringspakket van in totaal 28 biljoen yen aan voor de komende jaren. In dat bedrag zijn echter ook publiek-private samenwerkingsverbanden meegenomen en andere vormen van financiering die nu nog niet onmiddellijk worden meegerekend.

    Japan is onder meer van plan miljarden te investeren in het verbeteren van zijn havenfaciliteiten, de aanleg van een hogesnelheidslijn, het aanwakkeren van de consumentenbestedingen en het verhogen van het geboortecijfer van het sterk vergrijzende land. Ook gaat er geld naar kleinere bedrijven en regio’s om te helpen de gevolgen van de brexit op te vangen en wordt financiële steun verleend vanwege de natuurrampen die Japan hebben getroffen.

    Verhoging groei
    De regering denkt dat de maatregelen zullen leiden tot een verhoging van de groei met 1,3 procent op de korte termijn. Japan is de op twee na grootste economie van de wereld.
    ,,We hebben vandaag een sterk economisch pakket samengesteld met als doel de investeringen voor de toekomst uit te voeren”, verklaarde Abe dinsdag op een kabinetsbijeenkomst. ,,Met dit pakket zullen we niet alleen de vraag stimuleren, maar ook duurzame groei realiseren, geleid door private vraag.”

  • Lamberto

    Zij die geen schulden maar wel inkomen hebben zijn de gelukzaligen van het systeem waar we ons momenteel in bevinden.

    Deflatie zorgt er voor dat je voor het geld welke je bezit meer kunt kopen.
    Negatieve rente zorgt er voor dat het spaargeld welke je bezit minder waard wordt.
    Als het plus en min van bovenstaande definities in evenwicht zijn, kan dit nieuwe model à la Silvio Gesell nog tientallen jaren mee.

    Dat parallel aan dit alles inventieve ondernemers via ver doorgevoerde nieuwe productiemethoden het hoofd boven water trachten te houden om de gevolgen van globalisering enz. te overwinnen, zal met zich mee brengen dat hierdoor nog tientallen procenten medewerkers hun baan gaan verliezen.
    Dit laatste zal er tevens voor gaan zorgen dat er grote spanningen in de maatschappij ontstaan die met harde hand zullen worden onderdrukt.
    Dit zal nodig zijn om de bevolking in de richting te duwen die de overheid voor ogen heeft.

  • Arjan

    Inderdaad….het beeld van de afgelopen dagen geven eerder een zeer slecht stress test resultaat weer dan een meevallend resultaat. Ditmaal klopt het wel met de werkelijkheid dus.

    Deutsche Bank en Credit Suisse worden uit de Stoxx Europe 50 gezet, ze zijn te klein geworden inmiddels.

    Italiaanse banken knetteren weer omlaag, je moet wel gek zijn om je geld nog in bankaandelen te steken….Slechts presterende sector dit jaar en dat geldt ook voor de NL bankjes

  • Huub

    De stresstest was zogenaamd redelijk, maar kijk eens wat de beleggers er vandaag van vinden. Ze willen van de aandelen af!
    https://mobile.twitter.com/ArendJanKamp/status/760388156562739200/photo/1

  • Huub

    Staatsobligaties in de uitverkoop na start nieuw (laatste mogelijke?) stimuleringspakket in Japan.
    “Bond bubble about to pop? Yields in Eurozone govt bond mkts jump after worst bond sell-off in Japan in 3yrs.”
    https://twitter.com/schuldensuehner/status/760374334380736512
    En goud, de laatste veilige haven, dus hoger (1358 nu).

  • Arjan

    Ik geloof er niks van dat de mega onzekere euro met al zijn problemen een veilige haven kan worden.
    In mijn ogen is de euro gedoemd te falen dus NOOIT een veilige haven

  • Nadja

    Gerard, re: Ook de EUR zal geheel stuurloos in die stroom meegaan. Er is niks en niemand die dit kan stoppen. Daarmee zitten we vast in deflatie.

    Bedankt voor je uitleg. Dus we moeten er rekening mee houden dat ook de Euro net als de Yen op de geldmarkt cq forex gemakkelijk een veilige haven kan worden. Als de deflatie toeneemt, ofwel de groei en inflatie uitblijft, en de waarde van een euro-munt toeneemt, is het aantrekkelijker om euros te hebben in plaats van die te beleggen in obligaties met negatief rendement, een andere veilige haven.

    En tot slot. Toen ik hier een jaar of drie geleden aansloot op het blog, dachten velen dat het nog maar enkele jaren zou duren tot het vast zou lopen. Ik denk dat ik geen onwaarheid spreek als ik zeg dat jij in 2013 ook dacht dat het geen jaren meer zou gaan duren. Inmiddels loopt het nog steeds en lijkt de wereld zelfs met – niet eerder gekende – negatieve rente om te kunnen gaan. Daarom denk ik nu dat we nog wel een jaar of 2,3 voor de boeg hebben voor het vast gaat lopen. De periode van ECHTE deflatie, dus echte geldwaarde-toename, moet nog beginnen. De asset-bubbels moeten dus eerst nog leeg gaan lopen, om de waarde van geld op te laten lopen. Tot nu toe hebben de schuldenaren – vooral de overheden – nog kunnen “profiteren” van de situatie ondanks oplopende schulden, omdat ze minder lasten kregen door de lagere/negatieve rentes. Vandaar dat het verklaarbaar is dat het nog niet vast gelopen is.
    Hoe kijk jij er nu tegen aan?

  • Huub

    BREAKING! Crude #oil falls below USD 40!

    Groei weg, deflatie zet door!

  • Ron

    Daar had ik nog niet over na gedacht, lekker dan, hij treitert ze er dan uit en weg is zijn probleem

  • vrijheid

    Als de visumplicht voor de Turken uiterlijk in oktober word opgeheven, dan zal Erdogan via druk op de koerden (lees.. gewapende strijd) de koerden transformeren in vluchtelingen die vrij naar Europa kunnen reizen, hier bij zullen de huidige vluchtelingen stromen in het niet vallen.

    Let op mijn woorden dit is het doel van Turkije.

    Koerden in Turkije

    Een van de moeilijke kwesties die op dit moment in Turkije spelen is het Koerdische conflict. In Turkije wonen naar schatting 13 tot 15 miljoen Koerden, wat neerkomt op ongeveer 20% van de totale bevolking. De Republiek Turkije erkent de Koerdische bevolkingsgroep niet als minderheid, in tegenstelling tot een aantal niet-islamitische gemeenschappen, Grieken, Armeniërs en joden, die wel als minderheden worden beschouwd. Vanaf de jaren tachtig is het Koerdische conflict in Turkije met grote regelmaat in het internationale nieuws geweest. Door de Amerikaanse inval in Irak in 2003 en het sindsdien toenemende geweld tussen de Partiye Karkeran Kurdistan (Arbeiderspartij van Koerdistan – PKK) en het Turkse leger, staat de kwestie momenteel weer midden in de belangstelling. Om de situatie in Turkije goed te kunnen begrijpen is het nuttig meer te weten van de achtergronden van het conflict.

  • vrijheid

    Dat was al zo sinds in ieder geval 2008, dus een ieder die dat nog niet heeft is niet op de hoogte van de risico’s van de moderne tijd.
    Dit is alleen al nodig als het elektra net er iets langer uit gaat.
    Dan hebben we het nog niet over het worst scenario.

  • Huub

    Goede reis!

  • rise and shine

    https://youtu.be/OP6dc_n-oo0

    Doe er je voordeel mee. Ik ben twee maanden afwezig, Colombia. . Have fun!

    Sept. ☆ Silver @ 23 o. …. of ….. ;)

  • Nadja

    Gerard, re: Ook de EUR zal geheel stuurloos in die stroom meegaan. Er is niks en niemand die dit kan stoppen. Daarmee zitten we vast in deflatie.

    Bedankt voor je uitleg. Dus we moeten er rekening mee houden dat ook de Euro net als de Yen op de geldmarkt cq forex gemakkelijk een veilige haven kan worden. Als de deflatie toeneemt, ofwel de groei en inflatie uitblijft, en de waarde van een euro-munt toeneemt, is het aantrekkelijker om euros te hebben in plaats van die te beleggen in obligaties met negatief rendement, een andere veilige haven.

  • Lamberto

    De inhoud van deze drie artikelen geven een uitstekend inzicht wat er met het Turkije van Erdogan gaat gebeuren.

    Erdogans Reich zerfällt bereits
    Deel: 1/3

    http://www.geolitico.de/2016/03/26/erdogans-reich-zerfaellt-bereits/

    Erdogan in der Falle der Großmächte
    Deel: 2/3

    http://www.geolitico.de/2016/03/30/erdogan-in-der-falle-der-grossmaechte/

    Goldene Morgenröte in Athen
    Deel 3/3

    http://www.geolitico.de/2016/04/02/goldene-morgenroete-in-athen/

  • frankyb

    Cash in huis voor zeg tenminste een maand levensonderhoud is wel aan te bevelen. Het scenario dat er van de een op de andere dag geen geld meer uit de pinautomaat komt en de banken niet thuis geven, is er 1 die reëel is.

  • frankyb

    +1 , Marc

  • Gerard

    Tja, Brussel heeft een gigantisch probleem.

    Leuk dat journalisten ons hier niet over informeren. Maar de moderne journalistiek moet tegenwoordig censureren in plaats van informeren.

  • Gerard

    Oei, dat wordt dan feest want Turkije staat op rand van burgeroorlog. Anders zorgt Erdokan wel dat die er komt.

    Hoe meer vluchtelingen, hoe hoger de huurprijs huizen natuurlijk. Uiteindelijk moeten we toch allemaal wonen.
    Huurprijzen vliegen nu al door het dak.

  • Ron

    Bats! Poorten open en hier heb je nog eens 1 miljoen vluchtelingen:
    © AP
    De Europese Unie moet de visumplicht voor Turken uiterlijk in oktober opheffen, anders blaast Turkije het vluchtelingenakkoord op. Dat dreigement heeft de Turkse minister van Buitenlandse Zaken Mevlüt Cavusoglu geuit in een interview met het Duitse dagblad Frankfurter Allgemeine.

  • Gerard

    Ik snap de redenering, maar in de praktijk gaat het niet op. Uit ervaring weten we dat automatisering leidt tot goedkopere producten. Dat was al aan de gang toen Ford de allereerste productielijn opzette in 1915, daar ergens. Auto’s werden in een klap goedkoper waardoor iedereen auto kon gaan rijden, en dus niet alleen de allerrijksten. Dat verhoogde op zijn beurt weer de productie. Een spiraal dus.
    Automatisering verhoogd dus de koopkracht op termijn.
    De concurrentie maakt dus producten goedkoper bij automatisering. Dat is de praktijk.

  • Johan van Vught

    Kim Yong Erdogan begint met de dag gevaarlijker te worden. Vindt je het ook zo vreemd dat ‘Brussel’ zwijgt in alle talen en deze diktator met fluwelen handschoentjes benadert. En dat terwijl Poetin continue onterecht beschuldigd word.
    Stel je voor dat er 20.000 Russen in ons land een pro Russische demonstratie zouden houden.

  • Ron

    Gevaarlijke dreigementen hoor tegen de VS…een signaal van: meewerken of we nemen die 60 kernkoppen in beslag.

    Zo’n 7000 militairen hebben in de nacht van zaterdag op zondag de vliegtuigbasis Incirlik omsingeld. Alle toegangswegen tot de NAVO-basis waren tijdelijk afgesloten.

    De Turkse krant Hürriyet zegt dat de actie kwam na ’signalen’ dat er een tweede couppoging zou komen, maar volgens de Turkse regering ging het om niet meer dan een ’veiligheidscontrole’. De vliegbasis wordt gebruikt voor militaire operaties tegen Islamitische Staat.

  • vrijheid

    Leuk, maar de werkelijkheid word anders………